Nabestaandenpensioen na echtscheiding: wat gebeurt er met het partnerpensioen?

Bij een scheiding gaat de aandacht vaak eerst uit naar de woning, bankrekeningen en alimentatie. Het nabestaandenpensioen verdient echter minstens zoveel aandacht. Een beslissing die nu onbelangrijk lijkt, kan pas jaren later financiële gevolgen hebben, bijvoorbeeld wanneer een ex-partner of een nieuwe partner overlijdt.

De termen nabestaandenpensioen, partnerpensioen en bijzonder partnerpensioen worden regelmatig door elkaar gebruikt. Toch zijn ze niet altijd hetzelfde. Bovendien verschilt de uitkomst per pensioenregeling. Controle van het pensioenreglement en een schriftelijke bevestiging van de pensioenuitvoerder zijn daarom belangrijk.

Wat is nabestaandenpensioen?

Nabestaandenpensioen is een verzamelnaam voor pensioenuitkeringen die na het overlijden van een deelnemer aan bepaalde nabestaanden kunnen worden betaald. Het kan onder meer gaan om partnerpensioen en wezenpensioen. Dit artikel richt zich op het partnerpensioen en de positie van een ex-partner.

Partnerpensioen kan op verschillende manieren zijn geregeld. Bij een opbouwregeling wordt tijdens het dienstverband daadwerkelijk een pensioenaanspraak opgebouwd. Een deel dat vóór de scheiding is opgebouwd, kan na de scheiding bestemd blijven voor de ex-partner. Bij een verzekering op risicobasis bestaat de dekking in beginsel alleen zolang aan de voorwaarden van de verzekering wordt voldaan, bijvoorbeeld zolang iemand in dienst is. Na uitdiensttreding of een scheiding kan die dekking geheel of gedeeltelijk verdwijnen.

De naam van een regeling zegt niet altijd voldoende. Ook binnen één pensioenfonds kunnen regels door de jaren heen zijn gewijzigd. Vraag daarom niet alleen naar een verwacht bedrag, maar ook naar het soort dekking en de periode waarop die dekking betrekking heeft.

Wat is bijzonder partnerpensioen?

Bijzonder partnerpensioen is doorgaans het partnerpensioen dat na beëindiging van een huwelijk of geregistreerd partnerschap voor de ex-partner gereserveerd blijft. Het gaat in de regel om partnerpensioen dat tot het einde van de relatie is opgebouwd. De uitkering begint niet direct bij de scheiding, maar pas als de deelnemer overlijdt en aan de voorwaarden van de regeling is voldaan.

De ex-partner wordt hierdoor niet mede-eigenaar van de volledige pensioenpot. Er ontstaat een voorwaardelijke aanspraak op een toekomstige uitkering. Als de ex-partner eerder overlijdt dan de deelnemer, volgt doorgaans geen uitkering aan de erfgenamen van de ex-partner. Wat er daarna met de gereserveerde waarde gebeurt, wordt bepaald door de pensioenregeling en eventueel gemaakte afspraken.

Bij samenwoners ligt de positie anders. Een ex-samenwoner heeft niet automatisch dezelfde wettelijke bescherming als een voormalige echtgenoot of geregistreerd partner. Het partnerbegrip in het pensioenreglement, een partnerregistratie en de inhoud van een samenlevingscontract kunnen bepalend zijn.

Het juridische kader bij een echtscheiding

De regels over partnerpensioen staan onder meer in de pensioenwetgeving en in het pensioenreglement van de uitvoerder. Het uitgangspunt is dat een voormalige echtgenoot of geregistreerd partner een aanspraak kan behouden op het tot de scheiding opgebouwde partnerpensioen. Die aanspraak wordt vaak aangeduid als bijzonder partnerpensioen.

Dit moet worden onderscheiden van de verdeling van ouderdomspensioen. Voor ouderdomspensioen bestaat een afzonderlijk wettelijk stelsel voor pensioenverevening bij scheiding. Meer over dat onderscheid leest u op de pagina Pensioen verdelen bij scheiding. Een afspraak over de verdeling van ouderdomspensioen betekent dus niet automatisch dat ook het bijzonder partnerpensioen goed is geregeld.

Welke datum als einde van de relatie geldt, is juridisch relevant. Bij een echtscheiding is de inschrijving van de beschikking in de registers van de burgerlijke stand van belang. Alleen feitelijk apart wonen maakt het huwelijk nog niet ongedaan. Bekijk daarom ook hoe het inschrijven van de echtscheiding bij de gemeente werkt.

Voor beroepspensioenregelingen, buitenlandse pensioenen, oudere polissen en pensioen in een ondernemingssituatie kunnen afwijkende regels gelden. Ook de overgang naar nieuwe pensioenregelingen kan invloed hebben op de manier waarop aanspraken worden vastgelegd. Het actuele reglement en de informatie van de uitvoerder zijn steeds leidend.

Wanneer blijft een ex-partner wel of niet beschermd?

Een ex-partner kan beschermd blijven wanneer tijdens het huwelijk partnerpensioen op opbouwbasis is opgebouwd en daarvan niet rechtsgeldig is afgezien. De pensioenuitvoerder legt het betreffende deel dan doorgaans afzonderlijk vast. De precieze omvang hangt af van de opgebouwde aanspraak, de relevante relatieperiode en het reglement.

Er kan geen of minder bijzonder partnerpensioen beschikbaar zijn wanneer:

• het partnerpensioen uitsluitend op risicobasis verzekerd was;
• er vóór of tijdens de scheiding geldig afstand van de aanspraak is gedaan;
• de regeling geen partnerpensioen kende;
• de relatie volgens het reglement niet als partnerrelatie gold;
• eerder al een deel voor een andere ex-partner is afgesplitst;
• bij pensionering keuzes zijn gemaakt die de dekking hebben veranderd;
• een buitenlandse of bijzondere regeling andere voorwaarden hanteert.

Veronderstel daarom niet dat een bedrag op een pensioenoverzicht automatisch na de scheiding beschikbaar blijft. Een overzicht kan een momentopname zijn of uitgaan van de situatie waarin het huwelijk voortduurt.

Afstand doen of andere afspraken maken

Partners kunnen onder voorwaarden afspreken dat de ex-partner afstand doet van bijzonder partnerpensioen. Zo’n afspraak kan worden opgenomen in huwelijkse voorwaarden of in het echtscheidingsconvenant. De formulering moet duidelijk aangeven om welke pensioenuitvoerder, regeling en aanspraak het gaat. Een algemene zin dat partijen “over en weer niets meer van elkaar te vorderen hebben” biedt daarvoor niet altijd voldoende duidelijkheid.

De pensioenuitvoerder moet de afspraak kunnen uitvoeren. Laat daarom vóór ondertekening controleren welke verklaring of informatie de uitvoerder verlangt. Leg in het echtscheidingsconvenant ook vast wie de uitvoerder informeert en binnen welke praktische termijn dat gebeurt.

Afstand doen kan gevolgen hebben voor beide ex-partners en voor eventuele nieuwe partners. Een nieuwe partner krijgt namelijk niet vanzelf het partnerpensioen dat voor een eerdere ex-partner is gereserveerd. Andersom kan afstand soms ruimte geven binnen de regeling, maar het pensioenreglement bepaalt wat er met die waarde gebeurt. Vraag hierover een schriftelijke berekening of bevestiging.

Stappenplan voor controle en vastlegging

Stap 1: breng alle pensioenregelingen in kaart

Noteer bij welke werkgevers, pensioenfondsen en verzekeraars tijdens de relatie pensioen is opgebouwd. Denk ook aan oude dienstverbanden, premievrije polissen en buitenlandse regelingen. Ondernemers moeten nagaan of er voorzieningen binnen of buiten de onderneming bestaan. Bij een complexe vermogenspositie kan ook de informatie over scheiden met een eigen bedrijf relevant zijn.

Stap 2: vraag gerichte informatie op

Vraag per regeling welk partnerpensioen is opgebouwd, of het om opbouw- of risicodekking gaat en welk deel na de scheiding voor de ex-partner wordt gereserveerd. Vraag tevens wat er gebeurt bij overlijden vóór pensionering, na pensionering en na het overlijden van de ex-partner.

Stap 3: vergelijk de belangen van beide partners

Beoordeel niet alleen de huidige waarde. Kijk ook naar leeftijd, inkomen, andere pensioenvoorzieningen, gezondheid voor zover partners die informatie willen betrekken, en de positie van eventuele nieuwe partners. Bij een scheiding op latere leeftijd kunnen gemaakte pensioenkeuzes moeilijker te herstellen zijn. Lees daarom ook over scheiden op latere leeftijd.

Stap 4: leg afspraken afzonderlijk vast

Beschrijf ouderdomspensioen en bijzonder partnerpensioen in afzonderlijke bepalingen. Vermeld of het wettelijke of reglementaire uitgangspunt wordt gevolgd, of iemand afstand doet en of nog toestemming of verwerking door de uitvoerder nodig is.

Stap 5: vraag om bevestiging van de uitvoerder

Bewaar het convenant niet alleen in uw eigen administratie. Stuur de relevante stukken aan de pensioenuitvoerder als dat nodig is en vraag om een schriftelijke bevestiging van de geregistreerde aanspraak. Controleer namen, relatiegegevens, scheidingsdatum en bedragen.

Welke documenten heeft u nodig?

Een compleet pensioendossier voorkomt dat afspraken worden gebaseerd op een onvolledig overzicht. Verzamel in ieder geval:

• recente pensioenoverzichten van beide partners;
• de namen en polis- of registratienummers van alle uitvoerders;
• pensioenreglementen of relevante uitleg van de uitvoerders;
• de huwelijksakte of akte van geregistreerd partnerschap;
• huwelijkse of partnerschapsvoorwaarden;
• eerdere scheidingsconvenanten wanneer er al een ex-partner is;
• de echtscheidingsbeschikking en het bewijs van inschrijving;
• correspondentie over afstand, verevening of omzetting van pensioen;
• stukken over pensioenkeuzes die rond pensionering zijn gemaakt.

Voor een bredere voorbereiding kunt u de checklist Welke documenten verzamelt u vóór een scheiding? gebruiken. Deel gevoelige pensioenstukken alleen met personen of instanties die ze voor de afwikkeling nodig hebben.

Twee samengestelde praktijkvoorbeelden

Samengesteld praktijkvoorbeeld 1: partnerpensioen op opbouwbasis

Noor en Daan zijn jarenlang getrouwd. Daan heeft via verschillende werkgevers pensioen opgebouwd. Bij één pensioenfonds is het partnerpensioen op opbouwbasis verzekerd. Na de scheiding blijkt dat het tot de scheidingsdatum opgebouwde deel voor Noor als bijzonder partnerpensioen kan worden vastgelegd. Noor ontvangt bij de scheiding nog niets. Als Daan later overlijdt en Noor dan nog leeft, kan de uitvoerder een uitkering aan haar betalen volgens het reglement.

Daan krijgt later een nieuwe partner. Het voor Noor gereserveerde deel is niet automatisch beschikbaar voor die nieuwe partner. Daan en Noor besluiten daarom eerst berekeningen op te vragen voordat zij bespreken of afstand wenselijk is. Het voorbeeld laat zien waarom de belangen van een ex-partner en een toekomstige partner naast elkaar moeten worden beoordeeld.

Samengesteld praktijkvoorbeeld 2: risicodekking en onduidelijk convenant

Samira en Joost nemen in hun conceptconvenant op dat zij “alle pensioenen gelijk verdelen”. Joosts regeling kent echter voor een belangrijk deel partnerpensioen op risicobasis. Het bedrag op zijn laatste overzicht is gebaseerd op voortzetting van het dienstverband en huwelijk. Na navraag blijkt dat dit bedrag niet zonder meer als bijzonder partnerpensioen voor Samira behouden blijft.

De algemene bepaling in het concept zegt bovendien niets over afstand of over de afzonderlijke behandeling van ouderdomspensioen. Zij laten de tekst aanpassen en vragen de uitvoerder om een bevestiging. Daarmee voorkomen zij dat beiden jaren later een andere uitleg aan dezelfde zin geven. Dit samengestelde voorbeeld is illustratief; een werkelijk resultaat hangt af van het toepasselijke reglement.

Veelgemaakte fouten bij nabestaandenpensioen

• Partnerpensioen verwarren met ouderdomspensioen. Het zijn verschillende aanspraken met verschillende voorwaarden.
• Alleen een online pensioenoverzicht bekijken. Dat overzicht toont niet altijd wat na de scheiding daadwerkelijk voor de ex-partner resteert.
• Aannemen dat de uitvoerder alles automatisch correct verwerkt. Controleer de registratie en bewaar de bevestiging.
• Afstand doen zonder berekening. De financiële betekenis kan groter zijn dan op het moment van scheiden wordt verwacht.
• Een algemene finale-kwijtingsbepaling gebruiken. Benoem pensioenonderdelen en uitvoerders zo concreet mogelijk.
• Een eerdere ex-partner vergeten. Een bestaande aanspraak kan invloed hebben op wat voor een volgende partner beschikbaar is.
• De gevolgen voor een nieuwe partner negeren. Een gereserveerd bijzonder partnerpensioen kan de latere dekking beperken.

Mogelijke uitkomsten na beoordeling

Na controle van de regeling en de afspraken zijn verschillende uitkomsten mogelijk. De ex-partner kan een aanspraak op bijzonder partnerpensioen behouden. Het kan ook blijken dat slechts een beperkt deel is opgebouwd of dat sprake was van risicodekking die na de scheiding niet doorloopt. Verder kunnen partners besluiten het standaardresultaat te volgen, afstand af te spreken of een andere pensioenoplossing te onderzoeken als de regeling die toestaat.

De pensioenuitvoerder kan een afspraak weigeren uit te voeren wanneer deze niet aansluit op het reglement of onvoldoende duidelijk is. Dan moeten de afspraken mogelijk worden aangepast. Soms is specialistische pensioenberekening nodig, bijvoorbeeld bij meerdere ex-partners, buitenlandse aanspraken, een onderneming of pensioenkeuzes die al zijn ingegaan.

Echtscheidingsprocedure.nl is geen advocatenkantoor. Wij geven algemene eerstelijnsinformatie en kunnen zo nodig helpen bij een passende doorverwijzing. Deze informatie vervangt geen beoordeling van uw pensioenreglement, convenant en persoonlijke situatie en biedt geen garantie op een bepaalde uitkomst.

Aanvullende juridische informatie

• Uitleg over echtscheiding en juridische hulp – aanvullende informatie over de juridische en financiële onderwerpen die bij een scheiding gezamenlijk moeten worden geregeld, waaronder vermogen en pensioen.
• Rechtspraak – echtscheidingsprocedure – officiële uitleg over het verloop van de gerechtelijke echtscheidingsprocedure en de stappen rond de beschikking.

Veelgestelde vragen over nabestaandenpensioen na echtscheiding